LẬP LUẬN NGỤY BIỆN DƯỚI GÓC NHÌN

TRIẾT HỌC ARISTOTE

Chủng sinh Phêrô Nguyễn Thành Tường - Khóa XXIII, ĐCV Sao Biển

        Dưới sự phát triển mạnh mẽ của khoa học dữ liệu và công nghệ, hằng ngày chúng ta đón nhận muôn vàn thông tin. Tốt có, xấu có nhưng không phải thông tin nào cũng phản ánh đúng sự thật. Có khi chúng chỉ là một nửa sự thật, hoặc cũng có khi là sự thật nhưng sự thật đã bị bóp méo bởi muôn vàn lối lập luận ngụy biện. Đối diện với thực trạng đó, tư tưởng logic của Aristote khi bàn về ngụy biện tuy rằng cổ nhưng vẫn chưa hề cũ để giúp chúng ta trên hành trình truy tầm chân lý.

       Nói đến Aristote hẳn chúng ta sẽ nhớ đến những suy tư siêu hình học vĩ đại. Bên cạnh đó, ta cũng không quên rằng chính ông là vị tổ sư của ngành Logic học sơ khai. Do đó, đặc biệt nơi tác phẩm On Sophistical Refutations, khi bàn về các lỗi logic trong lập luận, Aristote đã không những chỉ ra các lập luận nào là hợp lệ, mà ông còn chỉ ra các lập luận không hợp lệ - gọi là ngụy biện.

Trước hết ta cần hiểu: Lập luận ngụy biện (fallacy) là gì? Một cách khái quát có thể nói: ngụy biện (fallacy) là những lập luận sai về mặt logic, kết luận của chúng chỉ là hình thức, chứ tận căn chẳng có gì xác thực. Do đó, chúng là dối trá, dù cho dáng vẻ là sự thật, nhưng chỉ là một thứ sự thật nửa vời – thứ “sự thật” biến sai thành đúng; thứ “sự thật” hóa đúng ra sai.

Trong cuộc sống thường ngày, mỗi người với mỗi cá tính, vì thế tranh luận là một điều không thể tránh khỏi của xã hội. Đặc biệt nơi môi trường mạng, tranh luận thì nhiều, nhưng hầu như chẳng đi đến đâu. Điều này nguyên do không hẳn vì những người tranh luận là yếu kém, nhưng vì cuộc tranh luận của họ đã không xuất phát từ thiện tâm, từ lòng khao khát chân lý, tìm kiếm sự thật và đôi khi cũng vì một lý trí chưa biết đủ rộng, đủ sâu. Do đó, đọc lại tư tưởng của Aristote về các lỗi lập luận ngụy biện trong bối cảnh hiện đại ngày nay là thật cần thiết, để giúp ta biết cách tư duy phản biện, nhìn đúng về tha nhân, về sự việc, đồng thời cũng nhìn rõ về bản thân mình hay người khác có đang rơi vào cơn lốc của ngụy biện hay không.

Trong phạm vi bài viết này, người viết sẽ nêu lên một vài lối lập luận ngụy biện – xét là cần thiết về mặt tri thức luận và logic học trong bối cảnh hiện nay, dưới góc nhìn của tư tưởng Aristote được thể hiện trong cuốn On Sophistical Refutations.

1. Accident Fallacy

Lối ngụy biện này xảy ra khi người ta cố áp dụng một quy tắc chung cho mọi tình huống, dù biết rằng vẫn tồn tại những ngoại lệ khách quan. Quy tắc chung thì khó mà bao quát hết toàn bộ các ngoại lệ, tuy nhiên nếu người áp dụng vẫn khăng khăng bỏ qua những ngoại lệ này thì cũng đồng nghĩa với việc bỏ qua khả năng phán đoán của lý trí và cảm xúc yêu thương của con tim.

2. Fallacy of accent

Aristote nhận diện lối ngụy biện này khi người ta cố tình đặt trọng âm hay nói cách khác là nhấn mạnh vào một câu, một từ nào đó của vấn đề đang khi tranh luận nhằm dẫn dắt đến một nghĩa khác so với cũng khi một câu, một từ đó được sử dụng trong ngữ cảnh ban đầu, để rồi hướng sự chú ý của đối phương đến một nghĩa đã định theo ý của kẻ ngụy biện.

Có thể thấy đây là một hình thức của sự xuyên tạc, điều mà triết học hiện đại gọi là ngụy biện người rơm (Strawman). Tức là, kẻ ngụy biện sẽ cố gắng bóp méo hoặc tạo ra phiên bản sai lệch của sự thật để dễ dàng lên án. Thay vì đối mặt với sự thật khách quan, họ dựng lên một “người rơm” - lập luận giả, để phản bác rồi cho rằng như vậy là tôi đúng.

3. Fallacy of many questions

Lối ngụy biện này xảy ra khi người nói cố tình đặt ra nhiều câu hỏi cùng một lúc cho đối phương (có thể liên quan đến vấn đề đang tranh luận hoặc cũng có khi chẳng liên quan gì). Điều này đánh vào giới hạn tự nhiên của con người. Bởi lẽ, người nghe chỉ có thể hiểu-được-một-cách-hạn-chế các câu hỏi phức tạp hoặc nhiều câu hỏi cùng một lúc. Fallacy of many questions gây ra sự nhầm lẫn và bối rối cho người nghe, khiến họ hoặc không thể trả lời được hoặc chỉ có thể trả lời được một phần sự thật mà thôi. Từ đó, người ngụy biện sẽ giành cơ hội dẫn dắt và diễn giải vấn đề theo cách mà họ muốn hoặc đơn giản là bỏ qua những điểm gây bất lợi cho lập luận của họ. Nếu nhìn dưới góc nhìn nghệ thuật quân sự thì lối ngụy biện này quả là một chiến thuật mang tính nghi binh.

Tư tưởng này ngày nay ta cũng gặp thấy nơi thuyết ngụy biện cá trích đỏ (Red herring fallacy). Lối ngụy biện này thường là một mánh khóe nhằm đánh lạc hướng và đưa thông tin không liên quan vào cuộc tranh luận để chuyển sự chú ý của đối phương ra khỏi vấn đề chính. Chúng được thực hiện bằng cách dồn đối phương vào thế bí khi kẻ ngụy biện liên tục đưa ra những chủ đề mới (dù không liên quan) để chuyển hướng cuộc tranh luận, làm người nghe quên đi vấn đề chính ban đầu.

Trên đây là một số lối ngụy biện đã được Aristote bàn đến ở thời điểm cách chúng ta cả hàng chục thế kỷ. Tuy nhiên, như đã nói, chúng cổ chứ không hề cũ. Nhận biết các lỗi ngụy biện này giúp bản thân mỗi người chúng ta trong quá trình truy tầm chân lý có thể tránh bị dẫn dắt bởi những thông tin sai lệch, đồng thời chúng cũng góp phần nâng cao khả năng tư duy phản biện, lập luận và giúp ta đưa ra những quyết định sáng suốt trong cuộc sống.

---------------------------

[1] Aristote, On Sophistical Refutations, translated by W. A. Pickard-Cambridge, Kessinger (Publishing), 2010, 1.

[2] Aristote, On Sophistical Refutations, 4.

[3] Aristote, On Sophistical Refutations, 9.

[4] Aristote, On Sophistical Refutations, 15.

[5] Hurley P. J., A Concise Introduction to Logic, Cengage Learning, 2011, 131-135.