KHÁI NIỆM “Ý CHÍ QUYỀN LỰC” CỦA NIETZSCHE [1]

Emrys Westacott

Những điểm chính

• Ý chí quyền lực của Nietzsche là một lực phi lý tính bên nằm trong mỗi con người, chi phối ước muốn và động lực.
• Ý chí quyền lực có thể dẫn đến sự sáng tạo và tự chủ hoặc sự thống trị độc hại đối với người khác.
• Ý tưởng này thường được so sánh với thuyết tiến hóa của Charles Darwin.

“Ý chí quyền lực” là một khái niệm trung tâm trong triết học của triết gia người Đức thế kỷ 19, Friedrich Nietzsche. Có thể hiểu nó như một lực phi lý tính tồn tại trong mỗi con người, có thể được định hướng theo nhiều mục tiêu khác nhau. Nietzsche đã khai triển ý tưởng này xuyên suốt sự nghiệp của mình, xem nó lúc thì như một nguyên lý tâm lý, lúc thì sinh học, và lúc thì siêu hình. Vì vậy, đây cũng là một trong những khái niệm dễ bị hiểu sai nhất của ông.

Nguồn gốc của ý tưởng “ý chí quyền lực”

Khi còn ở độ tuổi đôi mươi, Nietzsche đã đọc và bị lôi cuốn bởi tác phẩm Thế giới như là Ý chí và Biểu tượng của Arthur Schopenhauer. Schopenhauer đưa ra một tầm nhìn bi quan sâu sắc về cuộc sống, trong đó trung tâm là một lực phi lý tính, không ngừng phấn đấu vươn lên cách mù quáng mà ông gọi là “Ý chí” cấu thành bản chất năng động của thế giới. Ý chí vũ trụ này biểu lộ qua mỗi cá nhân đặc biệt qua bản năng tính dục và “ý chí sống” trong tự nhiên. Nó là nguồn gốc của nhiều đau khổ vì bản chất của nó là không thể thỏa mãn. Điều tốt nhất mà người ta có thể làm để giảm bớt đau khổ là tìm cách xoa dịu nó. Đây là một trong những chức năng của nghệ thuật.

Trong tác phẩm đầu tay, Sự ra đời của bi kịch (The Birth of Tragedy), Nietzsche nói đến một xung lực “Dionysian” như nguồn gốc của bi kịch Hy Lạp. Giống như Ý chí của Schopenhauer, đây là một lực phi lý tính, bộc phát từ chiều sâu tối tăm, biểu hiện qua sự cuồng loạn, say sưa, phóng túng và bạo lực. Tuy nhiên, khái niệm “ý chí quyền lực” sau này của Nietzsche có sự khác biệt đáng kể, dù vẫn giữ yếu tố về một lực sâu kín, tiền lý tính, vô thức, có thể được khai thác và biến đổi để tạo ra một cái gì đó đẹp đẽ.

Ý chí quyền lực như một nguyên tắc tâm lý

Trong những tác phẩm đầu tiên như Phàm phu, quá đỗi phàm phu (Human, All Too Human) và Bình minh (Daybreak), Nietzsche tập trung vào tâm lý học. Ông không nói một cách rõ ràng về thuật ngữ “ý chí quyền lực”, nhưng hết lần này đến lần khác, ông giải thích các khía cạnh trong hành vi con người như một khát vọng thống trị – đối với người khác, bản thân hoặc môi trường. Trong tác phẩm Khoa học Vui vẻ (The Gay Science), ông bắt đầu nói rõ hơn, và trong tác phẩm Zarathustra đã nói như thế (Thus Spoke Zarathustra), ông bắt đầu sử dụng cụm từ “ý chí quyền lực”.

Những người chưa quen với các tác phẩm của Nietzsche có thể hiểu khái niệm này một cách thô thiển. Nhưng Nietzsche không chỉ nghĩ đến, hoặc thậm chí chủ yếu nghĩ đến, động cơ đằng sau những người như Napoleon hay Hitler, những người rõ ràng tìm kiếm quyền lực quân sự và chính trị; ông thường áp dụng lý thuyết này một cách khá tinh tế.

Ví dụ, Châm ngôn số 13 trong Khoa học vui vẻ có tiêu đề Lý thuyết về Cảm thức Quyền lực (The Theory of the Sense of Power). Ở đây, Nietzsche lập luận rằng chúng ta thực thi quyền lực đối với người khác cả bằng cách giúp họ lẫn làm họ tổn thương. Khi chúng ta làm tổn thương họ, chúng ta khiến họ cảm nhận quyền lực của chúng ta một cách thô thiển và nguy hiểm, vì họ có thể tìm cách trả thù. Khiến ai đó mắc nợ chúng ta thường là cách tốt hơn để cảm nhận quyền lực của mình; chúng ta cũng bằng cách đó mở rộng quyền lực của mình, vì những người được chúng ta giúp đỡ thấy được lợi thế khi đứng về phía chúng ta. Nietzsche lập luận rằng gây đau đớn thường kém thú vị hơn thể hiện lòng tốt, thậm chí còn cho rằng sự tàn ác, vì là lựa chọn thấp kém hơn, là dấu hiệu cho thấy người đó thiếu quyền lực.

Những phán đoán giá trị của Nietzsche

Theo Nietzsche, “ý chí quyền lực” tự nó không tốt cũng không xấu. Đó là một động lực cơ bản có trong mỗi người, nhưng biểu hiện theo nhiều cách khác nhau. Triết gia và nhà khoa học hướng ý chí quyền lực của họ vào ý chí tìm kiếm chân lý. Nghệ sĩ hướng nó vào ý chí sáng tạo. Doanh nhân thỏa mãn qua việc làm giàu.

Trong tác phẩm Về nguồn gốc đạo đức (On the Genealogy of Morals), Nietzsche đối lập “đạo đức chủ nhân” và “đạo đức nô lệ”, nhưng cả hai đều bắt nguồn từ ý chí quyền lực. Việc tạo ra hệ giá trị, áp đặt chúng lên mọi người và đánh giá thế giới theo đó là một biểu hiện đáng chú ý của ý chí quyền lực. Và ý tưởng này là nền tảng cho nỗ lực của Nietzsche trong việc hiểu và đánh giá các hệ thống đạo đức. Những người mạnh mẽ, khỏe mạnh, có địa vị cao tự tin áp đặt trực tiếp các giá trị của họ lên thế giới. Ngược lại, những kẻ yếu thế tìm cách áp đặt giá trị của mình một cách xảo quyệt và vòng vo hơn, bằng cách khiến những kẻ mạnh cảm thấy tội lỗi về sức khỏe, sức mạnh, tính tự cao và lòng kiêu hãnh của họ.

Vì vậy, dù ý chí quyền lực tự nó không tốt cũng không xấu, Nietzsche rõ ràng vẫn ưa thích một số cách thể hiện của nó hơn những cách khác. Ông không chủ trương theo đuổi quyền lực. Thay vào đó, ông ca ngợi sự thăng hoa của ý chí quyền lực thành hoạt động sáng tạo. Nói đại khái, ông ca ngợi những biểu hiện mà theo ông là sáng tạo, đẹp đẽ và khẳng định cuộc sống, và ông chỉ trích những biểu hiện mà ông cho là xấu xí hoặc xuất phát từ sự yếu đuối.

Một hình thức cụ thể của ý chí quyền lực mà Nietzsche dành nhiều sự chú ý là cái mà ông gọi là “tự vượt qua chính mình”. Ở đây, ý chí quyền lực được khai thác và điều hướng tới sự tự chủ và tự chuyển hóa, được dẫn dắt bởi nguyên tắc rằng “bản ngã thực sự của bạn không nằm sâu bên trong bạn mà cao vượt trên bạn”.

Nietzsche và Darwin

Vào những năm 1880, Nietzsche đã đọc và dường như bị ảnh hưởng bởi một số lý thuyết gia người Đức phê phán quan điểm của Darwin về cách thức diễn ra tiến hóa. Ở nhiều chỗ, ông đối lập ý chí quyền lực với “ý chí sinh tồn”, thứ mà ông cho là nền tảng của thuyết Darwin. Trên thực tế, Darwin không đưa ra khái niệm về ý chí sinh tồn. Thay vào đó, ông giải thích cách các loài tiến hóa do chọn lọc tự nhiên trong cuộc đấu tranh sinh tồn.

Ý chí quyền lực như một nguyên tắc sinh học

Đôi khi Nietzsche dường như coi ý chí quyền lực không chỉ là một nguyên tắc giúp ta hiểu những động lực tâm lý sâu xa của con người. Ví dụ, trong “Zarathustra đã nói như thế”, ông để Zarathustra nói: “Ở bất cứ nơi nào Ta tìm thấy một sinh vật sống, Ta đều tìm thấy ở đó ý chí quyền lực”. Ở đây, ý chí quyền lực được áp dụng vào lĩnh vực sinh học. Và theo một nghĩa khá đơn giản, người ta có thể hiểu một sự kiện đơn giản như một con cá lớn ăn một con cá nhỏ như một hình thức của ý chí quyền lực; con cá lớn thể hiện sự làm chủ môi trường của nó bằng cách đồng hóa một phần môi trường vào chính nó.

Ý chí quyền lực như một nguyên tắc siêu hình

Nietzsche từng dự định viết một cuốn sách có tựa đề “Ý chí quyền lực” nhưng chưa bao giờ xuất bản cuốn sách nào dưới tên này. Tuy nhiên, sau khi ông qua đời, em gái ông là Elizabeth, đã biên tập, sắp xếp và xuất bản tuyển tập các ghi chép chưa được công bố của ông, có tựa đề “Ý chí quyền lực”. Nietzsche xem xét lại triết lý về sự lặp lại vĩnh cửu trong “Ý chí quyền lực”, một ý tưởng đã được đề xuất trước đó trong “Khoa học vui vẻ”.

Một số phần trong cuốn sách này cho thấy rõ rằng Nietzsche đã nghiêm túc xem xét ý tưởng rằng ý chí quyền lực có thể là một nguyên tắc cơ bản vận hành xuyên suốt vũ trụ. Chương 1067, chương cuối cùng của cuốn sách, tóm tắt cách tư duy của Nietzsche về thế giới như “một con quái vật năng lượng, không có khởi đầu, không có kết thúc… thế giới Dionysian của tôi, nơi tự tạo ra chính mình vĩnh viễn, và tự hủy diệt chính mình vĩnh viễn…” Chương này kết luận:

“Các ngươi có muốn một cái tên cho thế giới này? Một lời giải cho tất cả những bí ẩn của nó? Một ánh sáng cho chính các ngươi, hỡinhững kẻ ẩn mình kỹ lưỡng nhất, mạnh mẽ nhất, gan dạ nhất, bí ẩn nhất trong đêm tối? – Thế giới này là ý chí quyền lực – và không gì khác ngoài điều đó! Và chính các ngươi cũng là ý chí quyền lực này – và không gì khác ngoài điều đó!”

Chủng sinh Phaolô Nguyễn Tiến Lợi chuyển ngữ từ thoughtco.com

----------------

[1] https://www.thoughtco.com/nietzsches-concept-of-the-will-to-power-2670658